Диагноз: не жоғалтып жатырмыз және неліктен бұл жеке іс емес

Біз ресмиетте «глобализация дәуірі» деп аталатын, бірақ шын өмірде «ұлы үзіліс дәуірінде» өмір сүріп жатырмыз. Бұл таза қалпында ұрпақтар арасындағы, тұлға мен әулет арасындағы, адам мен фәнилік мән-мағына арасындағы үзіліс. Еуропалық ағартушылық дәуірінен туған және постмодерн арқылы өз логикалық абсурдына жеткен қазіргі өркениет адамға атом-бөлшек болуды ұсынады. Яғни жапырайған жалғыз, өзіне-өзі жеткілікті, тамырсыз, жадысыз. Ол отбасын институт ретінде жояды, ағайын ұғымын салыстырмалыландырады, дәстүрді мұражай экспонатына айналдырады, ата-баба даналығын антропологиялық қызықтың нысанына табыстайды. Осы жалпы айнуға қарсы – адамзаттың бейтаныс жаһандық ағында жоғалып кетуіне қарсы бүгін шынайы өркениеттік ой ауада қалқып тұр. Ал қазақ халқы, мыңжылдық тектілік санасы мен бірегей сабақтастық философиясын иеленіп, жеті ата, шежіре, аманат арқылы бұл сын-теуріндерге қарсы барлық рухани ресурсын сақтап қалған.

Сондықтан мен, «Қазақстан мәслихат депутаттарының бірлестігі» төрағасы ретінде, саяси миссиям нағыз егемендік карта шекараларынан емес, мәдени бірегейліктің шекараларынан басталады деген сенімнен ажырамайтын адам ретінде «Ұрпақ аманаты» тұжырымдамасын қоғам талқысына ұсынып отырмын. Бұл сандық көрсеткіштері мен бақылау мерзімдері бар тағы бір мемлекеттік бағдарлама емес. Бұл өркениеттік өзін-өзі анықтаудың жол картасы – халық даналығының мәйекті рухын заманауи институционалдық саясат тіліне аудару әрекеті. Міне, сол ілкі даналықтың өзін жоймай: «Мемлекет – тек әкімшілік машина болмас үшін тамырлануы керек. Метафизикасын жоғалтқан халық – тек статистикалық жиынтық. Қазақстан басқа жол таңдауы тиіс» деген идеяны алға тартамын.

Ресми дискурстарда әдетте үнсіз қалатын нәрседен бастауға рұқсат етіңіз. Демографиялық дағдарыс, ажырасулардың өсуі, отбасылық құндылықтардың деградациясы, жастар арасындағы тәуелділіктердің таралуы туралы айтқанда, біз әкімшілік шаралармен емделетін әлеуметтік патологиялар туралы сөйлемейміз. Біз одан да терең ауру – онтологиялық ауру туралы сөйлейміз. Қалалық ортада өскен қазіргі қазақстандық жастар көбіне екі атасынан арғы жағын білмейді. Ол шежіресін білмейді. Маңызды өмірлік таңдауы сәтінде ақсақалдардың қол жайып бата берген үрдісін көрмеген. Ата-бабаларының қай ауылда тұрғанын, олардың қандай құндылықтармен өмір сүргенін және қалай, қандай жағдайда және не үшін жан тәсілім еткенін білмейді. Ол – көбіне-көп тамырсыз адам болып барады. Ал тамырсыз адам – батыстық кейбір ағымдар әбден иландырғандай, еркін адам емес. Ол өте оңай басқарылатын, өте оңай қайта бағдарламаланатын, азды-көпті еркінен де оңай айрылатын адам.

Түрік ойшылдарының бірі бір кездері: «Дәстүрін жоғалтқан халық тамыры шабылған ағашқа ұқсайды» деген-ді: «Ол әлі тұр, әлі көлеңке береді, бірақ алғашқы дауыл-ақ оны құлатып тастайды». Қазақстан да жас мемлекет. Біз аталық-әулеттік байланыстарды, ақсақалдық институтты, дәстүрлі тәлімгерлікті мүмкіндігінше жоюға тырысқан кеңестік тәжірибені басымыздан өткердік. 1991 жылдан кейін егемендік алдық, әйтсе де жоғалған онтологиялық іргетас өздігінен қалпына келмеді. Керісінше, оған суррогаттар ағылды: батыстық дараизм, кез келген бірегейлікті еріте алатын тұтынушылық мәдениет және рухани бостыққа паразиттейтін агрессивті радикализм. Бұл ретте қазақтың дәстүрлі педагогикасы: «Жеті атаңды білмесең – өзіңді білмейсің. Өзіңді білмесең, сен жоқсың. Ал жоқ адамды кімге де болса айналдыруға болады» дейді.

«Ел боламын десең, бесігіңді түзе!» 

                           Мұхтар Әуезов

Дәстүр – жанды онтология, мұражай экспонаты емес

Нақты шаралар туралы сөйлемес бұрын арылуымыз керек нәрсе – дәстүр мен заманауиліктің жалған қарсылығы. Бұл қарсылық батыс модернизмі батыстан тыс өркениеттерге тиесілі халықтарға қойған зияткерлік тұзақ. Бізді «Дәстүр – архаика, прогрестің кедергісі, өркениетті адам одан азат болуы керек нәрсе» деп қасаң ойлауға үйретті. Шындығында, дәстүрде халықтың аман қалу, әлеуметтік ұйымдасу және рухани бағдарлану бойынша жинақталған тәжірибесі белгілі бір формулаға айналып ұрпақтан-ұрпаққа беріледі. Қазақтың тәрбие дәстүрі – Еуразия халықтары тарихындағы адам капиталын қалыптастырудың ең өнімді және нәзік жүйелерінің бірі.

Шежіре институтын алайық. Яғни жеті атаға дейінгі шежіре. Бір қарағанда, тек генеалогиялық тізбек пен жады. Алайда шындығында, жеті ата бір мезгілде бірнеше іргелі қызметті атқарды. Біріншісі – евгеникалық: жеті атаға дейін туыстықты білу жақын туыстас некелердің алдын алады, өз кезегінде салыстырмалы шектеулі ізденіс аймағы бар көшпелі қоғамда бұл генофондтың денсаулығы үшін шешуші рөл атқарды. Заманауи генетика қазақ ақсақалдарының интуитивті түрде білгенін ғылым тілімен растады. Екіншісі –сәйкестендіру: шежіресін білетін адам тұрақты өзіндік сезімге, психологиялық тамырға, манипуляциялық қайта бағдарламалаудан қорғанысқа ие. Үшіншісі – ынтымақтастырушы: ортақ ата текті білу өзара жауапкершілік пен қолдаудың желісін жасады, дағдарыстық жағдайларда кез келген мемлекеттік институттардан сенімдірек болған. Бүгін әлеуметтік капитал мен сенімді зерттеушілер де дәл осы жүйе мен логика туралы айтып жатыр ғой.

Ендеше, қазақ дәстүрі – далалық өткеннің реликті емес. Бұл Еуразияның ең қатаң жағдайларында мыңжылдық аман қалу тәжірибесі тілінде жазылған адами қоғамының операциялық жүйесі.

Немесе ақсақал феноменін алайық. Ақсақал, тәлімгер, аталық жадының сақтаушысы. Кеңес дәуірінде бұл институт жоспарлы түрде ығыстырылды: ақсақалдың орнын партком, комсомол жетекшісі, уәкілетті кісі алды. Оның даналығы ескілік сарқыншағы, әсірелік пен ырымшылдық деп жарияланды, беделі – рудименттер деп танылды. Нәтижесінде жастардың эмансипациясы болмады, бағдарсыздануы болды. Тәлімгерсіз жас – еркін субъект емес, жоғалған субъект. Ол еркін емес – тастанды. Мұндағы айырмашылық өте принципті. Шынайы еркіндік дәстүрден үзілуден емес, оны саналы мұралаудан және шығармашылықпен дамытудан туады.

Жүйенің сәулеті: бесіктен мемлекетке дейін

«Ұрпақ аманаты» тұжырымдамасы жанды сабақтастық арқылы ең кіші отбасылық ұяшықтан мемлекеттік институттарға дейін қамтиды. Өзара байланысқан үш деңгей: отбасы (шаңырақ), ағайын (әулет) және жергілікті қауым (қоғамдастық). Дәл осы үш деңгейде, мен, «ұлтты шынайы қалыптастыру» деп атайтын нәрсе жүзеге асады деп білемін. Бұл құбылыс Парламент залдарында немесе Министрлік кабинеттерінде емес, қарпайым құжыра-үйлерде, дастархандар басында, ауылдарда, жалпы жиналыстарда іске аспақ.

Бірінші деңгей – отбасы (Шаңырақ). Мұнда бәрі басталады және мұнда бәрі шешіледі. Біз ата-бабаларымыз инстинктивті түрде сақтаған, ал біз толығымен жоғалтқан үш тәжірибені қалпына келтіруіміз керек. Біріншісі – отбасылық жанды нарратив ретінде ұрпақтан-ұрпаққа ауызша берілетін жеті атаға дейінгі әулеттік шежірені жасау және жүргізу. Екіншісі – отбасы кеңесі (Ұлағатты сағат): отбасының кәрісі аталық тарихымен, құндылықтармен, міндетпен, абыроймен бөлісетін уақыт – дәріс оқып емес, әңгімені сезіне отырып жүргізілмек. Үшіншісі – ағайын ішіндегі аяғы ауыр әйелдерге (келіндер) ерекше рухани қамқорлық: ата-бабаларымыз «құрсақ тәрбиесі» деп атаған нәрсе. Заманауи эпигенетика растайды: ананың жүктілік кезіндегі психоэмоциялық күйі болашақ бөбектің нейрондық конфигурацияларына, темпераментіне және мінез-құлқына тікелей әсер етеді. Ата-бабаларымыз даналық ретінде білгенін ғылым жаңа ғана заң ретінде тұжырымдай бастады.

Екінші деңгей – ағайын (әулет). Отбасы организмнің жасушасы болса, аталық ағайын – мүше. Дәл осында батыстық дараизмнен бізді принципті түрде ажырататын қазақ дүниетанымының іргетасы – ұжымдық жауапкершілік принципі іске асады. Аталық ақсақалдар кеңесі (әулет кеңесі) жұмыс істейтін орган болуы керек: аталық жасы ел ағаларының, аталарының және құрметті мүшелерінің жиналысы, жастарға ұжымдық жауапкершілік атқарады. Ағайын ішінде жас адам қателессе, тек ол да, тек ата-анасы да жауап бермейді. Бүкіл ру жауап береді: әңгімемен, ескертумен, қолдаумен, ал қажет болса, кез келген әкімшілік жазадан тиімдірек қоғамдық айыппен де атсалыса алады. Параллельді түрде асар дәстүрін – жас отбасыларға ағайындық өзара көмекті қайта жаңғырту қажет: оқуға, тұрмысты жайластыруға, емделуге көмек. Мемлекеттің бұл бағыттағы саясаты тиімсіз болғандықтан емес, қоғамдық ортада жанды ынтымақтастықтың кез келген әлеуметтік жәрдемақыдан нәтижелілігінен. Сондықтан да бұл конструктив ретінде ұсынылады.

Үшінші деңгей – Қауым, Округ, Ауыл (қауым). Мұнда жүйе билікпен бетпе-бет кездеседі. Округтердің ақсақалдар кеңестері (Ауыл ақсақалдары) ауылдық округтер әкімдері жанында ресми кеңесші мәртебесін алуы керек. Олардың дауысы жастарды оқыту, психоактивті заттардың сатылуын бақылау, демалысты ұйымдастыру, отбасылық және әулеттік дауларды шешуге қатысты шешімдер қабылдауда елеп ескерілуі керек. Осы орайда бата дәстүрін жастың барлық маңызды өмірлік бетбұрыстары сәттерімен ұштастыруы керек: оқуға кету, еңбек нарығына кіру, некеге тұру. Ресми рәсім ретінде емес, мән мен жауапкершілікті беру тереңдігіндегі акт ретінде аса маңызды.

Заңнамалық көкжиек: мәслихаттар не істей алады және неге міндетті?

«Ұрпақ аманаты» тұжырымдамасының тамашалығы оны іске асыру үшін революцияны да, ірі мемлекеттік ресурстарды да қажет етпейтіндігінде. Ол бар болғаны саяси және адамдық ерікті талап етеді. Мәслихаттар – ең икемді, халыққа ең жақын заң шығарушы орган. Дәл олар жүйенің жетекші механизміне айнала алады. Бірлестігіміз жүйелі түрде ілгерілетуді жоспарлаған жеті нақты заңнамалық бастаманы баяндаймын:

Бірінші. «Әулет кітаптарын» қаржыландыру. Мәслихаттар аудандық ардагерлер кеңестеріне шежіре жүргізу, этнопедагогика негіздері және жеті ата тарихы бойынша әдістемелік құралдарды шығаруға мақсатты гранттар бекітеді. Бұл үлкен мәдени-тәлімдік нәтижесі бар, дегенмен көлемі жағынан мардымсыз ғана қаражат емес пе?

Екінші. Отбасылық тәрбиенің инфрақұрылымы. Ауылдық мәдениет үйлерінде тұрақты жұмыс істейтін «Отбасы тәрбиесінің ошақтары» (Отбасы орталықтары) үшін үй-жайлар бөлу – ақсақалдар жастармен, жас жұптармен және ата-аналармен тұрақты сабақтар жүргізетін орын.

Үшінші. Ақсақалдар кеңестерінің ресми мәртебесі. Ауылдық округтер әкімшіліктерінде ақсақалдар кеңесінің маңызды шешімдер қабылдаудағы кеңесші рөлін бекітетін регламенттер қабылдау. Декоративтік орган емес, нақты жұмыс істейтін орган ретінде бекіту.

Төртінші. Жастарға психоактивті заттардың сатылуын бақылауды күшейту. Ақсақалдар кеңестеріне округтің жауапкершілік аймағында алкоголь, вейп және өзге заттарды сатуда жас шектеулерін сақтауды қоғамдық мониторингтеу құқығын берудің заңнамалық бастамалары.

Бесінші. Жас отбасыларды қолдау бағдарламалары. Жас отбасыларды бастапқы қолдаудың «Асар» аудандық бағдарламаларын әзірлеу және қаржыландыру: жергілікті өзін-өзі басқару механизмдері арқылы алғашқы тұрғын үйді, оқуды, медициналық көмекті субсидиялау.

Алтыншы. Сотқа дейін міндетті медиация. Ауылдық жердегі барлық отбасылық даулардың сот инстанцияларына берілуіне дейін ақсақалдар кеңесі арқылы татуласу әрекетінен өтуі туралы норманы ілгерілету. Ақсақал бастапқы би институты ретінде. Яғни соттың орнына емес, сотқа дейін.

Жетінші. Республикалық деңгейге шығу. Мәслихаттар құрылымдары арқылы Парламентке ақсақалдар кеңестерінің отбасыға, жастарға және дәстүрлі құндылықтарға қатысты заң жобаларының әлеуметтік сараптамасы субъектілері ретіндегі мәртебесін заңнамалық бекіту туралы бастаманы ілгерілету.

Екі қарсылық болжамы

Міндетті түрде болатын екі түрдегі қарсылықты болжаймын. Біріншісі  тарапынан: өз түсініктерінше «заманауилер»: «Бұл – архаизация, патриархатқа оралу, жеке бостандықты шектеу» деп шығуы кәдік. Тікелей жауап беремін: «Ұрпақ аманаты» тұжырымдамасы бостандықты шектемейді, ол оның шынайы іргетасын жасайды. Тамырсыз, бірегейліксіз, мағынасыз бостандық – бостандық емес, ол дрейф. Жанды дәстүр аясында қалыптасқан, ата-тегін білетін, ата-баба мен ұрпақ алдында жауапкершілік атқаратын тұлға болмағыр тілектер жинағы мен несиелік міндеттемелерден басқа ештеңесі жоқ атомизацияланған тұтынушыдан әлдеқайда толыққанды және егемен субъект. Біз XIX ғасырдың сана-сезіміне оралуды ұсынбаймыз. Біз ілкі дала тәжірибесінен тиімді жұмыс істейтін нәрсені ғана алуды ұсынамыз және оны XXI ғасыр жағдайында жұмыс істетуді ұсынамыз.

Екінші қарсылық – мұндай бастамаларды артық идеалистік санайтындар тарапынан: «Ақсақалдардың нақты ықпалы жоқ, жастар оларды тыңдамайды, бұл бәрі сұлу сөздер» деу ықтималдығы. Бұл қарсылық күрделірек, және мен, оған құрметпен қараймын.

Иә, дәстүрлі институттардың беделі – ең алдымен, құзіретке ие мемлекеттік позициялардың өзімен тұрақсызданды, мұндағы әлеует онжылдықтар бойы ескерілмеді. Дейтұрғанмен абырой-бедел жоғалмайды, ол ұйқыда жатыр. Ақсақалдар кеңестері нақты өкілеттіктер мен ресурстарға ие болған аудандардың тәжірибесі  олардың тиімділігін көрсетеді. Өскелең жастар да кең тараған сыңаржақ пікірлерге қарамастан, олар тағдырдың күресініне тасталғысы келмейді. Олар мән, бағдар, тірі де жанды сөз іздейді. Тек замана оларға тірі сөздің орнына телевизор мен инстаграмды, бүкіл әлеуметтік желілерді ұзақ ұсынды. Енді келіп оған ЖИ қосылды.

Мен өз тәжірибемнен айтар едім: «Ақсақалсыз халық – штабсыз армия. Жастарсыз халық – армиясыз штаб. Шынайы күш – ұрпақтардың жанды диалогында».

Аманат деген зор жауапкершілік

Аманат – бұл тек тұрмыстық мағынасында «тапсырма» немесе «бұйрық» емес. Қазақ дәстүрінде «аманат» – кетіп бара жатқан адам сізге тапсырған киелі сенім. Оны сіз тек аман-есен, сау-саламаттықта ғана емес, молайтып тапсыруға міндеттісіз. Ата-аналар өз ата-аналарынан аманат алады, олар балаларына, балалар балаларына, өстіп кете береді. Ақсақалдар аманат жүктейді. Яғни тектің құты мен даналығын жеткізеді. Халық аманат жүктейді – мәдениет пен бірегейлікті сұрайды. Мемлекет аманат жүктейді – ұлттың егемендігі мен ар-намысын сұрайды. Мұның бәрі бір шынжырдың буындары. Бір буынды үзу – тұтас шынжырдың ыдырауына жол ашу деген сөз.

Бұл мәселені, мен, мамыр айында Түркістан қаласындағы Киіз үй кешенінде өткен «TURKISTAN – 2026: Қожа Ахмет Ясауи мұрасын дәріптеу және ішкі туризмді дамыту» атты республикалық конференцияда да көтердім. Онда бірлестіктің Орталық кеңесінің отырысында осы бағыттағы ұсыныстар бірауыздан мақұлданған болатын. Маңызды жиынға еліміздің барлық өңірлерінен келген мәслихат төрағалары мен депутаттар, қоғам қайраткерлері, сарапшылар, туризм және мәдениет саласының өкілдері қатысты. Тіптен, осы тақырып аясында жұмыс жасауға «Ардагерлер кеңесі» РҚБ-да бізбен тізе қосқалы отыр.

Әсілінде, біз – мәслихат институты өкілдері, халықтың мүддесін мүмкін болған ең нақты деңгейде білдіруге арнайы сайланған адамдар топтары, осы шынжыр үшін ерекше жауапкершілік атқарамыз. Президент емес, Үкімет емес, халықаралық ұйымдар емес. Біз! Себебі дәл біздің артымызда – мыңдаған ауылдар, отбасылар, жас ұрпақ бар. Дәл бізге шешім беру: «Отбасы, жастар және дәстүрлі құндылықтар бағыттарындағы түрлі қамқорлық бұрынғыша декларациялар деңгейінде имитациялануын жалғастыра бере ме, әлде осы қамқорлықты қоғамды ұстап тұратын нақты институционалдық маторға айналдыра ма?» деген сауалға жауап береді.

Қазақстан өркениеттік таңдау алдында тұр. Кейбіреулер жалаң ойлағандай, бұл Батыс пен Шығыс арасындағы таңдау емес. Ол өзін жоғалтқан және өзін тапқандар арасындағы таңдау. Кім екенін және не үшін жасайтынын білетін ұлт пен бар білгенін этнографиялық фестивальдерде ғана есіне алатын ұлттар арасындағы таңдау. «Ұрпақ Аманаты» – білім-білікке қарай қадам жасау әрекеті. Кіші қадам – бірақ алғашқы қадам. Ал ол парламенттік шешімнен басталмауы керек. Ол бүгін – сіздің үйіңіздегі дастархан басында, балаларыңыз бен немерелеріңізге арналған өз сөзіңізден басталуы керек.

Себебі ата-бабаларын тарс ұмытып, есіне алмайтын ұлттың болашағы жоқ. Ал есіне алып, бүкіл құрмет-қошеметін өткенге беретін ұлт – нағыз жеңілпаз ұлт болмақ. Атам қазақ мұны баяғыда-ақ айтқан: «Ағаш тамырына сүйенсе, кез келген дауылға төтеп береді. Ұлт үлкендеріне сүйенсе, ешқашан жолынан таймайды».

Төлеубек Мұқашев,

«Ардагерлер кеңесі» РҚБ Президиумы мүшесі, «Қазақстан мәслихаттары депутаттарының бірлестігі» РҚБ төрағасы