«ҚҰТТЫ БІЛІК» ПЕ, ӘЛДЕ «ҚҰТТЫ БИЛІК» ПЕ?
15.05.2018ж.

«ҚҰТТЫ БІЛІК» ПЕ, ӘЛДЕ «ҚҰТТЫ БИЛІК» ПЕ?

Елбасымыз жариялаған «Болашаққа бағ­дар: рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында та­рихи мұраларымызды ұлттық көзқараста зер­делеуге соны қадамдар жасалуда. Осы ба­ғыт­тағы қандай зерттеу жұмысы болса да, бар­лығы еліміздің тұғырын бекітіп, мемле­кет­тігін нығайтып, мәңгілік ел болуымызға қыз­мет ету керек. Иә, осы тұста мынадай заң­ды сұрақтар туады: рухани мұрала­ры­мыз­ды насихаттау арқылы мемлекетіміздің тұ­рақ­тылығын қалай сақтаймыз? Ұлттық ко­ды­мызды жаңғыртып, халқымыздың са­­на­сын қалай жаңғырта аламыз? Ең маңыз­ды­сы, мәңгілік ел болу үшін не істеуіміз ке­рек?

Бұл сұрақтардың жауабын бабаларымыз он ғасыр бұрын жазып қалдырғанын біреу біл­се, біреу білмес. Нақтырақ айтсақ, 1069 жы­лы қазақ топырағында туған Жүсіп Бала­са­ғұн бабамыз «Құтадғу білік» атты еңбегінде мұның барлығын егжей-тегжейлі баяндайды. Бүгінде мемлекеттік басқаруды жетілдіру, са­палы кадр дайындау, билік өкілдері мен қо­ғамның қарым-қатынасын реттеу, ішкі сая­си тұрақтылықты сақтау және сыртқы ел­дермен ынтымақтастық орнатуда бұл кі­тап­тың алар орны ерекше. Алайда бұған дейін «Құт әкелуші білім» және «Құтты білік» деген секілді атаулар беріліп, кітаптың білімге қа­тысты қырына көбірек назар аударылып кел­ді. Енді «Құтадғу біліктің» билікке қатыс­ты тұстарына басымдық беріп, бүгінгі мем­ле­ке­тіміздің тамыры тереңде жатқанын ашып көрсетуіміз керек. Міне, біз он ғасыр бұрын ба­баларымыз құрған мемлекетіміздің құры­лымын, оның басқару жүйесін және қоғам­мен қарым-қатынасын көре аламыз. Мем­ле­кет­тік лауазымдар мен олардың дәре­же­­лерімен және ол лауазым иелеріне қойылатын талаптар мен жүктелген міндеттермен танысамыз. Сон­дай-ақ адамның тұлға ретінде қалып­та­сып, кемелдік деңгейге жетуіне үйрететін ілім­нің кілтін табамыз. Айталық, ел басқару ісі­не араласқан кісінің шыққан тегі мен ал­ған тәрбиесі, болмыс-бітімі, ақыл-парасаты, бі­лімі, қабілеті, мінез-құлқы және сырт кел­беті қандай болу керек? Олардың атқаратын қыз­меті, құқығы және ел алдындағы мін­дет­тері қандай? Осының барлығы аталмыш кі­тап­та кеңінен жазылған. Бір сөзбен айтқанда, құ­қықтық қоғам мен демократиялық мем­ле­кеттің өлшемдері көрсетіледі. Жүсіп Бала­сағұн өз еңбегінде жазылып сақталған мәлі­мет­тің құнды екенін айта келе, «бізге дейінгі мә­лімет жазылып сақталмағанда, олар­дың хабарын қайдан білер едік» дейді. Демек, ол мемлекет басқару туралы идеяларында Қа­рахан мемлекетіне дейінгі бабаларымыз құр­ған қағанаттардың тәжірибелерінен үлгі ал­ғаны байқалады.
Ертеден әлемде көптеген мемлекет қай­рат­керлері мен саяси тұлғалар бұл тақырыпта ар­найы қалам тербеген. Кезінде утопия се­кіл­ді көрінсе де, грек ойшылдары Аристо­тель, Сократ, Платон және ежелгі Қытайда Кон­фуций секілді ойшылдар қоғамның, мем­лекеттің ізгілікпен, біліммен, парасатпен басқарылу керектігін айтты. Қазақ даласынан шық­қан әл-Фараби «Қайырымды қала тұр­ғындары» атты трактат жазды. 1091 жылы би­лік тақырыбын көтерген Селжұқ мемле­ке­тінің бас уәзірі Низамүл Мүлк «Саясатнама» атты кітап жазып, оны Селжұқ сұлтаны Мә­лік­шахқа тарту етті. 1513 жылы Италияда Ник­коло Макиавелли «Il Principe» (Государь, The Prince) деген кітап жазып, король Лорен­зо до Медичиге сыйлады. Олар мемлекетті әді­летті басқару, елдің жағдайын жақсарту се­кілді құқықтық-демократиялық мемле­кет­тің өлшемдерін көрсетті. Дәл осы еңбектер се­кілді Қарахан мемлекеті тұсында 1069 жы­лы Жүсіп Баласағұн «Құтадғу білік» атты кітап жазып, оны Табғаш Боғра ханға сыйға тарт­ты. Шындығында, ол кітаптың жазылу мақ­саты – мемлекетті нығайтып, ел бас­қару­ды жетілдіріп, халықты сауаттандырып, құт-бе­реке дарыған, бақыт қонған ізгі мемлекетке ай­налдыру болатын. Демек, Жүсіп Бала­сағұн­ның кітабы «Құтты білік» немесе «Құт әкелу­ші білімнен» гөрі, «Құтты билікке» жа­қы­нырақ деуге болады. Оның идеясы Сен Си­мон, Фурьё секілді Еуропа ойшылдары кө­тер­ген «әлеуметтік утопия» емес, өмірде қол­д­анылған идеялар. Өйткені Жүсіп әйгілі кіта­бын жазғаннан кейін ханның Бас уәзірі (қа­зіргіше Премьер-министр) болады. Мем­лекет басқару туралы ойларын жазып қана қой­май, оны премьер-министр ретінде жү­зеге асырады. 1074 жылы жазылған Мақмұт Қаш­қаридың «Түркі тілінің жинағы» атты сөздігінде Жүсіптің ойларын қуаттайтын мә­ліметтер жетерлік. Сондықтан бұл – елімізде мем­лекеттік және жергілікті басқару сала­сын­да, кадр даярлау мен саяси және идео­логиялық мәселеде бірінші кезекте оқылып, қолданылуы керек нұсқаулық кітап. Арғы-бергі тарихымызда мұндай идеяны дәл осы­лай нақты көтерген еңбек жоқтың қасы де­у­ге болады. Сондықтан бұл кітап мем­ле­ке­ті­міз­дің тарихын он ғасырдан да әріге апара­ды. Бұл мақалада тақырыпты тереңірек зерттеу үшін «Құтадғу біліктің» түпнұсқа мәтіндері (Ферғана және Каир варианттары) мен 1947 жылы Түркия ғалымы Р.Арат жасаған ла­тын әрпіндегі транскрипциясы қаралды. Сон­дай-ақ жолма-жол мағыналық аудармасы жа­са­лып, ол тақырыпты зерттеуде негізге алын­­ды.

Мемлекет құрамындағы кіші ордалардың бас­шысы жаны таза, қанағатшыл, Құдайдан қор­қатын, халыққа қайырымы мол, жомарт, бі­лімді, ақылды, іскер, батыр адам болу ке­рек. Оның мемлекет басшысына адал қызмет етіп, жанашыр болуы айтылады. Елге әділ заң орнату және мемлекет, облыс, қаланы әділ басқару – басшыларға ең басты талап ре­тінде қойылады.

КІТАПТЫҢ АТАУЫНА ҚАТЫСТЫ ПІКІРТАЛАС
Айта кету керек, ХХ ғасырдың басында әлем­дік түрколог ғалымдар арасында кітап­тың атауына қатысты ғылыми пікірталас бол­ды. А.Кононов «Благодатное знание» ат­ты кітаптағы мақаласында ол туралы кеңі­нен түсіндіреді. Сондай-ақ бұл мәселе 1825 жылдан бергі әлемдік түрколог ғалымдардың ең­бегінде айтылған. Сондықтан «Құтадғу бі­лік» сөзінің этимологиясы мен семанти­ка­сына тоқталмай, кітаптың ішкі мазмұнына, онда не туралы жазылғанына тоқталуды жөн көр­дік. Сол арқылы мың жыл бұрын баба­лары­мыз құрған мемлекетіміздің құрылымы қан­дай болғанын, оны қалай басқарғанын зер­делейміз. Міне, осы сәтте ғана кітаптың маз­мұны жалпы білім емес, билік туралы бі­лім екенін аңғарамыз.
«Құтадғу білікте» көтерілген мәселелер. Жү­сіп Баласағұнның «Құтадғу білік» еңбегі бү­гінгі тілмен айтқанда, Президент пен Пре­мьер-министрдің сұхбатынан құралған. Ал кітаптағы сұхбатқа дейінгі дін, білім, ғылым, адам­ның қадір-қасиеті және ізгілік қылудың пай­далары туралы бөлімдер негізгі туындыға дейін­гі кіріспе ғана. Әрбір шығарманы Алла­ға мадақ, Пайғамбарға салауат айтып бастап, адам­ды ізгілікке тәрбиелеу үшін насихат айту – сол кездегі қалыптасқан дәстүр. Яғни, жы­рау­лар дастан жырламас бұрын халықтың назарын өзіне аударып, шабыт шақыру үшін әуелі жыр бастау, терме, толғау стилінде бір­қа­тар туындылар орындағаны секілді. Бұл да сол үрдістің көрінісі және оның кіріспе мен қо­рытынды бөлімі «Құтадғу біліктің» 7,7% ға­на құрайды. Қалған 92,3 пайызы мемлекеттік би­лік тақырыбын көтерген шығарманың өзі. Яғ­ни, ел басқару, әділдік орнату, сауатты қо­ғам қалыптастыру, ең маңыздысы – мемле­кет­ті ізгілендіру мәселелерін көтерген бәйіт­тер.
Мемлекет басқарудың заңдылығы. Туын­дыда Мемлекет басшысы Күнтуды Еліг пен оның Бас уәзірі Айтолды сұхбат барысында ел басқарудың заңдылықтары жөнінде әң­гіме өрбітеді. Мәңгілік ел болу үшін әділ заң ор­нату мен елді әділдікпен басқаруға басым­дық беріп, халықтың жағдайын жақсартуды қозғайды.
Заң алдында барлық адам тең болу керек де­ген ой айтады. Сондай-ақ билеушінің ха­лық алдында орындауы тиіс негізгі мынадай үш міндеті бар дейді.
Біріншісі, мемлекетте ақша (күміс) таза бол­сын; әй, білімі көп кісі, жалған ақша жа­сал­мауын қадағала. Екінші, халыққа әділ заң орнат; бірінің екіншісіне күш көрсетуіне жол бер­ме, қорға. Үшінші, барлық жолдарды қауіп­­сіз қыл; қарақшылар мен тонау­шы­лар­дан тазала.
Мұнан кейін халықтың көзқарасы мем­ле­кеттің ұстанып отырған саясатымен бірдей болу керегі айтылады. Яғни, мәңгілік ел болу үшін халық пен басшы бір ұстанымда болу керек. Мемлекет басшысының халық ал­дындағы міндеті секілді халықтың да оның ал­дындағы үш міндеті бар дейді.
Біріншіден, жарлығыңды құрметтесін; ол қан­дай болса да, орындасын. Екіншіден, қа­з­ы­наға төлейтін салықтан бас тартпасын; уа­қытылы төлесін, әй жомарт адам. Үшін­ші­ден, дұшпаныңды дұшпан деп білсін; досың­ды дос деп танысын.
Бірінші міндет «Хан жарлығы екі болмай­ды» деген аталы сөз ретінде сан ғасырлардан бері халқымыздың қағидасына айналғаны жа­сырын емес. Ал үшінші міндет Шалкиіз жы­раудың Би Темірге айтқан толғауында «Са­ған дұшпан – маған жау» деп кездеседі. «Құ­тадғу біліктің» айтуына қарағанда, мем­лекеттің маңызды істерінде басшыға адал, елге пайдалы, мемлекетке жаны ашитын қай­раткер тұлғалар құрметтелген. Сұхбат ба­ры­сында Бас уәзір әміршіге сондай пайдалы кі­сілермен ғана араласуға кеңес береді. Билікке қарсы пікір қалыптастырып, елді бү­лікке бастайтын, мемлекетке зияны көп кі­сілерді елден аластату керегін сөз етеді.
Шығармада мемлекеттің сол кездегі бас­шысы былайша сипатталады: «әділ, шын­шыл, тура, мінезі жұмсақ, білімді, ақылды, па­ра­сат­ты, көзі ашық, көкірегі ояу, кеңпейіл, мәрт, батыр, жауына қатал» (405-418 бәйіт­­тер). Оның мемлекетті әділдікпен бас­қарғаны айтылады және сол кезеңдегі ма­мыражай, бе­рекелі, бейбіт уақытты «бөрі мен қозы қа­тар жайылған» деп суреттейді.
Баласағұн қаласы – Қарахан мемле­ке­ті­нің батысындағы, ал Қашқар шаһары – шы­ғы­сындағы қос ордасы, яғни қос астанасы еке­­ні тарихтан белгілі. Ордада хан сарайы ор­­наласқан. Онда ханның отыратын тағы үш аяқ­ты және күміспен күптелген деп сурет­те­ле­ді.
Тақ күміспен күптелген; бұл тақтың аяғы үш бөлек тұрады (771-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Хан мемлекетті әр саладағы жауапты қыз­меткерлері, яғни уәзірлері мен бектері жә­не сарай қызметкерлері арқылы басқара­ды. Мемлекеттегі жоғары билік лауазымдары рет-ретімен айтылған. Оларды дәрежелеріне қарай еліміздегі қазіргі лауазымдарымен салыстырғанда төмендегідей:
– Еліг (Елбасы, Президент)
– Ұлық Хажып (Бас уәзір, Премьер-ми­нистр)
– Уәзірлер (министрлер)
– Беклер (облыс, қала, аудан әкімдері)
– Сүбашы (Әскербасы, Қорғаныс ми­нист­рі, Ішкі істер министрі)
– Капык башлар ер (Сарай әмірі, Пре­зи­дент Әкімшілігінің жетекшісі)
– Иалвачлар немесе Елшілер (Сыртқы іс­тер министрлігі, елшілер)
– Бітікші, ылымға (Хатшы, жылнамашы, Кеңсе қызметкерлері)
– Ағыжы (Қазынашы, қаржы және эко­но­­мика министрі).
Еліг (Елбасы). Еліг пен Бас уәзір сұхбат ба­­рысында Қағанаттың билеушісі және оның құрамындағы кіші ордалардың (қа­зіргіше айтқанда облыстар мен аудандардың) бас­шылары қандай болу керегі айтылады. Олар­дың болмысы, мінез-құлқы, сырт кел­беті, білімі, қабілеті және оның атқаратын қыз­меті мен міндеттері баяндалады.
Облыс және кент (қала) басқарған би­леу­ші­нің мінезі ізгі, қайырымы өте мол болу ке­рек. Ол елді қайғыдан арылтсын (1981-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Бек болған адам қанағатшыл, ұятты және жү­зі жайдары болу керек; оның сөзі мен мі­не­зі ашық әрі жарқын болсын (2000-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Мемлекет құрамындағы кіші ордалардың бас­шысы жаны таза, қанағатшыл, Құдайдан қор­қатын, халыққа қайырымы мол, жомарт, бі­лімді, ақылды, іскер, батыр адам болу ке­рек. Оның мемлекет басшысына адал қызмет етіп, жанашыр болуы айтылады. Елге әділ заң орнату және мемлекет, облыс, қаланы әділ басқару – басшыларға ең басты талап ре­тінде қойылады.
Заңмен мемлекет жанданып, әлем түзе­ле­ді; зұлымдықтан мемлекет тозып, әлем бұ­зы­лады (2034-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Мемлекеттің бүтіндігі, тыныштығы және бо­лашағының баянды болуы екі нәрсеге бай­ланысты. Ол бәйітте былай делінеді.
Бірі – халыққа тиесілі болған заң, бірі – мем­­лекет қызметкерлеріне үлестірілетін ең­бе­кақы.
Заңның саясында халық қуанышты өмір сүр­сін; еңбекақысын көріп, мемлекет қыз­мет­керлері жадырап жүрсін.
Бұл екі қауым басшыдан бақыт тапса, мем­­­­лекет билігі реттеледі, Басшысы да бақыт та­бады (2133-2135 бәйіттер, ауд. Б.Н.).
Бас уәзір (Премьер-министр). Бас уәзір мем­лекет басынан кейінгі лауазым және оған ең жақын тұлға екені айтылады. Ол адами ізгі қа­сиеттерге бай, ең кемел адам болу керек.
«Тегі асыл, мінезі көркем, ізгі болса, ха­лық­қа пайдалы болып, күні мен айын оңы­нан туғызса» делінеді (2437-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Бас уәзірге әуелі мына он нәрсе керек; қы­рағы көз, сақ құлақ, кең көңіл керек. Жүзі, киім киісі, бойы, тілі, түсінігі, ақылы, білімі, мі­незі де дұрыс болсын (2487-2488 бәйіттер, ауд.Б.Н.). (бәйіт, ауд. Б.Н.).
Бойында осы он жақсы қасиет болған кі­сіні Бас уәзір етіп тағайындауға болады деп тұжырым жасайды. Ол халықтың мұң-мұқтажын тыңдасын, зұлымдыққа ұшырап, әділ­дік сұрағандардың тілегін орындасын және халықтың әл-ауқатын жақсартсын дей­ді. Жүсіптің айтуынша, Мемлекет бас­шы­сының абырой-беделі Бас уәзірге тікелей қа­­­тысты. Елбасының жақсы аты шықса да, жа­ман аты шықса да, ол – Бас уәзірдің жаса­ған ісінің нәтижесі. Сол себепті, оның жауап­кершілігі жоғары.
Біріншіден, Ел басшысының сөзін берік ұс­тану керек; Екіншіден, жеке пікірі (ам­би­ция­сы) мен ақылын тізгіндеу керек. Үшін­ші­ден, Ел басшысының алдына кіргенде өзін дұ­рыс ұстай білсін, артық ауыз сөз айтпасын. Па­ра алма­сын, жүктелген барлық жұмысты жа­сасын; Елба­сыдан жырақтаған ізгі кісі­лерді жақын­дат­сын (2504-2506 бәйіттер, ауд. Б.Н.).
Одан кейін Бас уәзір жалған сөз сөйле­меуі және дұрыс жолдан тайдыратын теріс мі­незді болмауы керек. Ең маңыздысы, ол мем­лекетке және мемлекет басшысына қар­сы әрекет етпеу керегі баса айтылады. Бұл мә­селеде ертедегі түрік қағандарының тәжі­ри­бесін мысалға келтіре отырып, мемле­кет­тің тұтастығын сақтауға көңіл бөледі.
Сарай әміршісі (Президент әкімшілігі же­текшісі). Мемлекет басшысы отырған са­райдың әміршісі туралы айтылады. Оның бол­мысы, ақылы, білімі, мінезі, қабілеті мен сырт­қы келбетінен бастап, мемлекет алдын­дағы атқаратын міндеті, билік құзыреті және халық алдындағы хақысы баяндалады.
Сарай әміршісі мемлекет басшысына жа­ны ашитын, бауырмал және жан-тәнімен адал қызмет ететін болуы керек (2529-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Бірі – азат рухты Бас уәзір; бірі – іскер, пай­далы Сарай әміршісі. Бұл екі кісімен хан са­райының ісі реттеледі және мемлекет бас­шысының аты ұлықталып баршаға жайылады (2555-2556 бәйіттер, ауд. Б.Н.).
«Құтадғу білікте» айтылғандай, хан са­райында қызмет ететін әртүрлі лауазым ие­лері жетерлік. Айталық, ханның сөзін жазу­шы хатшы-жылнамашы, мөр басушы, туға жауап­ты тұлға, ханның жеке күзеті, оның ішін­де садақшы, найзагер, құсшы деген се­кілді қызметтер. Одан бөлек ханның аспазы, ыдысшы мен төсек салушысы да бар. Сарай әмірі бұлардың барлығының жағдайын біліп, берілген тапсырмасы бойынша қадағалап, олар­дың қызмет ақысын төлеумен қатар, жақ­сы мәміледе болуы керек. Осы мәлі­мет­терге қарап Қарахан мемлекеті тұсында са­рай қызметі едәуір жетілген деуге болады.
Уәзірлер (Министрлер). Қазақ халық ауыз әдебиетінде ханның қырық уәзірі бол­ғаны туралы деректер көптеп кездеседі. Олар хан­ның халық арасынан шыққан ақылшы, кеңесшілері әрі әр рудың көсемі, рубасылар еке­ні даусыз. «Құтадғу білікте» осы уәзір­лер­дің (қазіргіше министрлердің) сипатын ай­тады. «Уәзір – бектің қолы» дейді, сондық­тан ол текті, өнегелі отбасыдан шыққан тәр­­­биелі, қанағатшыл, арлы, ұятты, Құдайдан қор­қатын, әділ, ханға жанашыр, адал болуы керек. Ақылымен қатар, оқу-жазу мен есепке жүй­рік, терең білімді болуы тиіс.
Бұл жақсы қасиеттер мен білім кімде бол­са, ел басшысы уәзірлікті оған беруіне болады. Бұл секілді кісі билеушіге уәзір болса, би­леу­шімен бірге халық нағыз бақытқа қауы­ша­ды. Елба­сының ісі қалағанындай түгел жүзеге асады, мем­лекет дамиды және халық байиды. Уәзір мемлекетке пайдасыз, жауыз болса, ол мем­лекеттің халқы, тіпті кедейі мен байы да бұ­зылады (2238-2241 бәйіттер, ауд. Б.Н.).
Уәзір болған адам ашкөз, тойымсыз, мейі­рімсіз, сараң, ашушаң, сабырсыз, ұй­қы­шыл, ақылы таяз, білімсіз надан болмауы тиіс. Сабырсыздық пен қырсық мінезден де алыс болуға міндетті.
Әскербасы. Билеуші мен Бас уәзірдің сұх­баты барысында көне түрік халықтары­ның со­ғыс өнері мен айла-тәсілдері баяндалып, әс­кербасының сипаттары айтылады. Ол кә­сіби тұрғыдан соғыс өнерін жетік меңгерген, тә­жірибелі, ержүрек батыр болуы керек. Бол­мысы қарапайым, тәкап­пар емес, жомарт, дас­тарқаны кең болып, әскеріне көптеп мал-дүние үлестірсін дейді.
Жегізсе, ішкізсе, киім кигізсе; олжадан олар­­ға ат, ер-тоқым, (күң және құл ретінде) ұл, қыз тарту етсін (2280-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Мемлекет басшысының намысы үшін әс­кер­басы намысты болу керек; өшін алған­ша жауымен қарсыласады (2290-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Жараланғандар болса, оларды емдет; тұт­қын­­­ға түскендер болса, барып құтқар (2402-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Егер өлгендер болса, арулап жерле; ар­тын­да қалған ұл-қызы болса, оларға қақысын бер (2403-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Жоғарыда келтірілген бәйіттерде әс­кер­ба­­сының бойындағы адамгершілік қасиеттері ай­­тылған. Ол өз әскерінің барлық жағдайын жа­­сап, олжадан үлестіреді. Жараланғанын ем­­деп, дүниеден өткен сарбаздың отбасына қам­­қор болады. Тіпті тұтқынға түскен жау­лар­дың өзіне тамақ беріп, жылы қарайды.
Елшілер. Өзге елдерге барып, мем­ле­ке­та­ра­лық мәселелерді реттеуші елшілердің қыз­меті өте маңызды саналған. Кітапта ел­шінің тұл­ғалық болмысынан бастап, ақылы, бі­лімі, қа­білеті, мінезі және мемлекет үшін ат­қара­тын қызметі сөз болады.
Елшілікке халық арасындағы таңдаулы, бі­­лімді, ақылды, таза және батыр кісі керек (2597-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Елшінің ішімдіктен, ашкөздіктен, нәп­сі­құ­мар­лықтан алыс, таза жүректі, қанағатшыл, са­бырлы болуы басты міндет ретінде қойы­ла­ды. Білімі жағынан көп кітап оқыған, есеп­ке жүйрік, бірнеше тіл білетін, медицина, аст­рономия және геометрия ғылымдарын мең­­герген болу керек. Мемлекетаралық мә­се­лені шешу барысында сөз астарын түсі­не­тін, тапқыр, шешен тілді болуы маңызды. Ел­­шілермен сұхбаттасу үшін шахмат пен нард ойнай білуі қажет. Сапарда көп жүретін бол­ғасын найзагер, садақшы мерген әрі құс­бе­гі болу керек. Бұл қабілеттері жолаушылап шық­­қанда қауіп-қатерден қорғануға және аң ау­лап жеуге пайдасын тигізеді.
Елші зерек, білімді және ықтиятты бол­са, барлық жерде жақсы қарсы алады және мем­­лекет басшысы үшін пайдалы болады. Ел­­ші жауыз, ешкімге бағынбай босқа жүрген бо­л­­са, күмәнсіз мемлекет басшысының қаді­рін кетіреді (2638-2639 бәйіттер, ауд. Б.Н.).
Елшінің ішімдікке әуес болмау керектігі ерек­ше айтылады. Арақ ішкен кісі ханның сы­­рын ашып, мемлекеттің құпиясын жайып салуы мүмкін дейді.
Хатшы. Ертеде көптеген мемлекет бас­шы­­лары жанына хатшы, жылнамашылар ұс­та­­ған. «Құтадғу білікте» олардың лауазымы «бі­­тікші», «ылымға» деп аталады. Хатшы, жыл­­намашы ретінде сырға берік, шыншыл, хан­­ға адал, жанашыр кісіні таңдау керек дей­ді. Өйткені ол – мемлекеттің, ханның сы­рын білетін адам.
Бұл сырды сақтау үшін ол шыншыл болуы ке­­рек; дінге берік, иманы кәміл болуы керек (2676-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Сырды сақтай алмай, өзгелерге айтса, әсі­­ре­се өзге елдің билеушілеріне айтса, оның жа­­засы ауыр. Кітапта сол туралы айта келе, ежел­­гі түрік қағанаттары кезіндегі Өтүкен бе­­гінің сөзін мысалға алады.
Әй, бектердің сеніміне кірген адам, сыр­ды (мем­лекеттік құпияны) берік сақта; сыр­ды сақ­тамасаң, дереу басың кетеді (2683-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Хатшы болған адам ділмар, шешен, сөзге жүй­рік болуы керек. Өйткені ол мемлекеттің жылнамасын, хандардың өмірбаянын және ха­лықтың тарихын жазады.
Қазынашы. Хатшыдан кейін «Құтадғу бі­­л­ікте» қазынашы туралы бөлім келеді. Оны қа­­зіргі экономика және қаржы ми­нистр­лік­те­­рінің қызметін атқарған лауазым деуге бо­ла­­ды. Жүсіптің айтуынша, «қазына­шы ақыл­ды, әділ, ізгі, ханға, мемлекетке адал, жа­­на­­шыр, ұяты бар, ісіне жауапты, тия­нақты, мем­­лекет қаржысына ұқыпты, тіп­ті аздап са­­­­раңдау адам болуы керек». Қар­жыны басқару үшін жастайынан мол­шы­лықта өскен, ақ­шаға құнықпайтын, құдай­дан қорқатын, сау­даның қыр-сырын мең­­герген, тауар­лар­дың арзан-қымбатын, құнд­ы-құнсызын айы­ра білетін, кісімен жақ­сы тіл табысатын жә­­не қаржы саласы­ның білгір маманы болуын талап етеді.
Есепші барлық кіріс пен шығысты жазуы ке­рек және барлық мәлімет жазылып сақ­талуы керек. Жыл, ай және күні жазылып, уа­­­­қыты белгілі болсын; саны, айырмасы ашық әрі белгілі болады (2774-2775 бәйіттер, ауд. Б.Н.).
Қазынашы мемлекет басшысына жа­қын са­райда жүреді. Ол сарайда өзін дұрыс ұстай білу керек дейді.
Аспаз бен ыдысшы. Сарайда билеушінің та­мағы мен ыдысына жауапты аспаз бен ыдыс­­шылар бар. Олардың ақылды, білімді, сы­­пайы, ұятты, қанағатшыл, өтірік айтпай­тын, әділ болу керектігі айтылады. Билеу­ші­ге, мемлекетке адал қызмет етуі, мем­ле­кет бас­­­шысының қауіпсіздігіне мұқият болуы ке­­­рек. Сарайға кірген әрбір тағамды мұ­қият тек­­­серіп, күмәнді және жарамсыз­дарын құр­туға міндетті. Көптеген билеуші­лер­дің ажалы уланған астан келгенін айта ке­ле, аспаз бен ыдыс­шының жауапкершілігі жоғары екеніне тоқталады.
Билеуші мен Бас уәзір арасында бұдан кейін мемлекет басшысының мойнындағы қыз­меткерлерінің хақысы қандай бола­ты­ны сөз етіледі. Олардың бірінші кезекте ішіп-жейтін асын беріп, жағдайы жақ­саруы­на мүмкіндік жасалуы керек. Олар ыстық-суық­қа шыдап, жан-тәнімен қызмет етіп, мем­лекет үшін өзін пида қылады. Оның хақысын беру – билеушінің міндеті.
Қайырымдылық пен тамағын қыз­ме­тіне қа­рай әділ бер; жалаңаш болса киіндір, аш болса тойдыр (2982-бәйіт, ауд. Б.Н.).
«Күлтегін жазба ескерткішінде» Қаған­ның: «аз халықты көп қылдым, аш халықты той­дырдым» деген сөзі бар. Ал «Қорқыт ата» жырында ханның «ашты тойдырып, жа­лаңашты киіндіріп, қарызға батқанды қа­ры­зынан құтқарғаны» жазылған. Бұл ортақ идея ертеден түрік халықтарының ел басқарудағы не­гізгі ұстанымы екені даусыз. Сондықтан «Құ­тадғу білікте» елді қы­лыш­пен емес, білім­мен, парасатпен басқаруды көрсетеді. Ха­лық­тың жүрегін мол қазына таратып, қайы­рым­дылықпен, ізгілікпен жау­лауды айтады. Бұ­ған дәлел ретінде «Құ­тадғу білікте» мемлекет бас­шысының мы­на­дай сөзі бар:
Енді тілегім мынау: маған келген адам байы­са, менің саямда беделі артса, Бектер­дің қуанышы – ертеңінің пайдасы; нәтиже­сін­де, жақсы атым қалып, маған дұға жаса­ға­ны жеткілікті (3019-3020 бәйіттер, ауд. Б.Н.).
Осындай сұхбаттардан кейін елге әділ заң орнатылып, халыққа мал-дүние тара­тыл­ғаны айтылады. Билеуші одан соң Бас уәзі­ріне елді аралатып, халықтың жағдайы қан­дай екенін біліп отырады. Әсіресе, би­лік лауазымына ие болған қызметкерлер өз ісіне лайықты ма, лайықсыз ба, соны қада­ға­латады. Нәтижесінде, ел билеуде мемле­кет басшысына көмекшілердің пайдасы көп­тігі айтылады.
Мемлекет басшысы жалғыз өзі қанша күш жұмсағанмен, көмекші болмаса, ұзақ уа­қыт билік жүргізе алмас (3123-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Халықтың жағдайы жақсарған соң мем­лекет басшысы ел үшін еңбек ететін адал, кә­сіби білікті қызметкерлердің көп болға­нын қалайды. Бас уәзірге тапсырма беріп, ақылды, білімді, қабілетті, мінезі дұрыс және адал қызметкерлер іздетеді. Одан кейін­гі бәйіттерде мемлекет қызметкерінің эти­касы, мемлекетке қызмет етудің қыр-сы­ры және билік өкілі ретінде халықпен дұ­рыс байланыс орнатудың маңызы ай­ты­лады.
Мемлекет қызметкерінің этикасы. Орта ға­сырдың өзінде бабаларымыз құрған Қаға­на­тта мемлекет қызметкерінің этикасы қа­лып­тасқанын көреміз. Шығармада әртүрлі дә­режедегі лауазым иелерінің бір-бірімен қа­рым-қатынасы және мемлекет басшысы­ның алдына кірген кездегі әдеп секілді қа­ғи­далары түгел баяндалады.
Егер сен мемлекет басшысының ал­ды­на барсаң, көзің жерде, құлағың төрде бол­сын. Қолыңды қусырып ұста, аяғың түзу тұрсын; оң қолың сол қолыңның үстінде тұр­сын. Есіктен кірерде әуелі оң аяғыңмен атта; саған бұйрық бергенде мұқият тыңда (4055-4057 бәйіттер, ауд. Б.Н.).
Өзінен жоғары лауазым иесінің ал­дын­да аяғыңды айқастырып отырма, тырнақ алма, дауысыңды қатты шығарма, оған қар­сы келме, құрмет көрсет деген секілді мем­ле­кет қызметкеріне тән этикалық қағидалар ай­тылады. Сонымен қатар қызметкер мем­лекеттің заң, ереже, қағидаларын жетік бі­ліп, әрбір ісін заңға сәйкес орындауы тиіс. Осындай әдеп-қағиданы бойына сіңір­ген, билеушіге деген адалдығымен та­ныл­ған, ақылды, білімді, қабілетті және міне­зі жақсы кісілердің лауазымын жоға­ры­латып отырған.
Кім ақылды болса, оны шақырды; кім бі­­лімді болса, оны жоғарылатты (416-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Көшпелі өмір сүрген көне түрік халқында тапқа бөліну үрдісі болмаған. Қол бастаған батыр да, төрелік айтқан би де, ел­ге ақыл айтқан данышпан мен ханның кеңес­шілері, сарай қызметкерлері де қара­пайым халық арасынан шығып отырған. Рулық қауымның нәтижесінде әр рудың бет­ке ұстар беделді тұлғалары ханның жа­нынан орын алған. Яғни, халық пен оны бас­қарушы билік өкілдерінің арасында тап­тық бөлінушілік емес, адамгершілікке, із­гілікке, бауырмал­дық­қа, ынтымақ, бірлікке негізделген қарым-қа­ты­нас бар. Айталық, төмендегі бәйіт­те ел ара­сынан шыққан лайық­ты кісі­лер­ге берілген лауа­зымдар ту­ра­лы айтылады.
Қайбірі Иабғу, Иүгрүш, Ел Бегі; қайбірі лауа­зымы теңдессіз Ер Өгі болады (4069-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Махмұт Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрк» атты сөздігінде бұл лауазымдардың әрбіріне жеке-жеке анықтама берілген. Олар­дың ішіндегі ең үлкен лауазым «иүг­рүш» деп аталады.
«Түріктерде қара халықтан шығып, уә­зірлік дәрежеге көтерілген кісі. Парсы және бас­қа да қауымдар қанша үлкен, қанша көп әрі қанша күшті болса да бұл мәртебені ала ал­майды. Бұл лауазым Қағаннан бір дәреже тө­мен. Оған жібектен бір отау беріледі. Ол жаңбыр, қар және ыстықта құрылады». Сөздікте бұдан басқа Қағаннан үш дәреже төмен «түгсин» деген лауазым бар. Халық ара­сындағы көпті көрген, дана қариялар би­лік өкілдері үшін ықпалды, қадірлі бол­ған. Оларға «өге», «өге тігіт» деген лауа­зым­дар берілген. Олар Қағанның ел билеуші ұлдарынан бір дәреже төмен.
«Құтадғу білікте» мемлекет ісіне, сарай қыз­метіне кейбір кісілер жас кезінде, енді бірі жасы ұлғайғанда араласады деп, екеуі­нің айырмашылығын айтады. Олардың ішін­дегі жастардың мемлекет қызметіне келуі­не ерекше мән береді.
Мемлекеттік қызмет қақпасын ашқысы кел­ген адам, жас кезінен бастап, мемле­кет­ке қызмет қылсын (4037-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Мемлекет қызметіне араласып, әртүрлі дә­режедегі лауазымға қол жеткізген кісілер­ге ел бірлігі үшін қызмет етуді міндеттейді. Би­лікке таласып, елді бүлікке бастауға не­месе билікке қарсы бүлікті іске араласуына қатаң тиым салады.
Сен, мемлекет басшысына қарсы келіп өш­теспе… (4086-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Жүсіптің жырлауынша, мемлекеттің тұ­тас­тығы, тыныштығы, дамуы және бола­ша­ғы ынтымақ-бірлікке байланысты. Би­лік­ке талас болған жерде халық жапа шеге­ді, мемлекет әлсірейді, тіпті жойылуы мүм­кін дейді.
Билік өкілінің халықпен қарым-қаты­на­сы. Билеуші әулеттен немесе халық ара­сынан шықса да, мемлекет ісі тапсырылып, қолына билік берілген әрбір тұлғаға халық­п­ен, оның ішіндегі әртүрлі саланың адамда­ры­­мен қалай қарым-қатынас жасау керек­ті­гі «Құтадғу білікте» егжей-тегжейлі баян­­­дала­ды. Сондай-ақ мем­лекет басшысы мен ха­­­лық­тың ұстаным­­дарды көрсетіледі. Бұ­дан мемлекет­тік басқарудың жетілгенін көру­ге болады. Әуелі қарапайым халық ішін­дегі мінезі тұрпайы, білімсіз, тө­белеске бейім адамдар­мен қарым-қатынас сөз еті­леді. Ол «қара», «ғам» деп аталады. Қанша жер­ден мәдениеті төмен болса да, оларға жы­лы қара, ішіп-жеуі­не тамақ бер. Алайда ашы­лып сөйлеспе дейді. Сонымен қатар қо­ғам­ның ең маңызды адам­дарының бірі деп білім­ді ғалымдарды атай­ды. Олар халықтың сауа­тын ашып, білім береді.
Әлемде бұл ғалымдар мен білімділер жоқ бол­­са, егілген нәрселер болса да, жерден жей­тін еш­теңе өнбейді (4048-бәйіт, ауд. Б.Н.).
Бәйітте сондықтан білімділер мен ғалым­дарды құрметте, қажетін өте, оларға ізгілік жаса деп кеңес береді. Өйткені білімділер мен ғалымдар елді адастырмай тура жолға салатын, елдің шамшырағы дейді. Ғалымдардан соң дәрігерлер туралы баяндалады. Олар халықты түр­лі аурудан арнайы шөптен жасалған дәрі­лер­мен емдейді, олардың қоғамдағы құқығын қор­ғауды міндеттейді. Онымен қоса, аурулар­ды дұғамен дем салып емдеушілермен де дұ­рыс байланыста болуды сөз етеді. Мұнан соң түс жорушылар және астрономдармен де көр­кем мәміледе болуды тапсырады. Жүсіп Бала­сағұн билік өкілдеріне ақындармен қарым-қатынасқа ерекше мән бер дейді. Өйткені олар­дың ауызынан шыққан бір ауыз сөз лезде бүкіл елге жайылады. Олардың сын сөзіне ұшы­рамауды ескертеді. Сонымен қатар қо­ғам­ның еңбекші топтары: егіншілер, сауда­гер­лер, малшылар және қолөнер шебер­ле­рімен қа­р­ым-қатынасқа айрықша көңіл бөлуді ай­тады. Олардың ақ адал еңбе­гі­мен дайындаған тамақ өнімдерінің арқа­­сында қаншама халық өмір сүріп жатыр. Олармен жақсы қарым-қа­тынаста болуды айтады.
Жүсіп Балағасұн «Құтадғу білік» еңбе­гін­де «құт-берекеге кенелген билік қандай болады?» де­ген сұраққа жауап береді. Оны зерттеген әлем­дік ғалымдар билікке қатысты кітап деп түсіндірген. Сондай-ақ түрколог ғалым В.Рад­ловтың жасаған сөздігінде «білік» сөзінің білім және билік (царство, правительство) деген екі мағынасы берілуі де көп жайды аңғартады. Анығында «Құтадғу білік» бүгінгі тұрғыдан ба­ға­ланып, зерделеніп «Құтты билік» деп ауда­рылуы тиіс.
Осыдан он ғасыр бұрын жазылған Жүсіп Ба­ласағұнның еңбегі елімізде жеке тұлғаны дамы­туда, мемлекеттік басқаруды жетіл­ді­ру­де, кадр дайындауда және идеоло­гия жұмыстарын­да таптырмас дереккөз. Ол әдеби көркем шы­ғарма ғана емес, мәңгілік ел болу үшін мем­ле­кеттік басқару тақырыбын көтерген құнды жә­дігер. Ең маңыздысы, Елбасымыз жария­лаған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мә­селесі аясында халқы­мыз­дың рухын оятып, са­на­сын жаңғыртуда маңызы зор. Сонымен қа­тар тәуелсіз мемле­ке­тіміздің тамыры терең­де жатқанын көрсе­тетін тарихи факт, баға жет­пес байлық.

Сейіт Қасқабасов, 
ҰҒА академигі,
филология ғылымдарының докторы, профессор
Бекарыс Нұриманов, 
Л.Гумилев атындағы ЕҰУ-дың 
PhD докторанты

Дереккөз: aikyn.kz

Silteme.kz ақпараттық-сараптамалық порталы қазақ тілінде жаңалықтар тарататын және талдамалық материалдар жариялайтын ақпараттық ресурс.

Материалдар мен ақпараттарды портал брендін көрсетіп, гиперсілтеме жасаған жағдайда ғана қолдануға рұқсат етіледі. Ақпараттан мәтін,  мәтін бөлігі немесе дәйексөз алынғанда міндетті түрде тиісті сілтеме көрсетілуі керек. Жазбаша түрде рұқсат берілмеген жағдайда ресурс өнімдерін коммерциялық мақсаттарға пайдалануға жол берілмейді. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасының сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

E-mail: info@silteme.kz
Тел.: +7 778 442 84 13

Әлеуметтік желілер